Maak van stress een bondgenoot

Heel wat mensen kampen met stressproblemen en dat laat zich voelen in organisaties. “Stress is niet altijd slecht.”, hoor je dan wel eens zeggen. Maar hoe doe je dat dan als een team begint te kraken omdat de ene na de andere het begeeft?

In dit blogbericht reiken we enkele handvaten aan om stress in je voordeel te gebruiken. Eerst beschrijven we hoe ons stresssysteem werkt. Vervolgens schetsen we de valkuilen en tenslotte geven we enkele tips om zo goed mogelijk om te gaan met stress in organisaties.

Wil je weten hoe verbindende communicatie helpt om stress bespreekbaar te maken en samen aan te pakken? Wil je leren hoe je als leidinggevende of HR-professional het verschil kan maken qua veerkracht in je team of organisatie? Kijk dan zeker of onze driedaagse experttraining verbindende communicatie voor leidinggevenden en HR-professionals eind maart. En wil je meer lezen over stress in de werkcontext, stel ons dan jouw vraag.

Het nut en het probleem van stress in een notendop

Stressgevoelens geven aan dat er iets op het spel staat. Ze brengen ons lichaam in een staat van paraatheid. Gevoelens van honger, pijn en vermoeidheid nemen af en je focus en productiviteit nemen toe. Je energiereserves worden aangesproken. Stress is dus je bondgenoot in overlevingssituaties en als je tijdelijk op de toppen van je kunnen wilt presteren.

Stress wordt pas een probleem als stressmomenten veel voorkomen en lang aanhouden. Pas als de opgebouwde spanning in ons lichaam blijft en de stressmomenten niet worden afgewisseld met hersteltijd, ontstaan klachten. De draaglast is dan groter dan de draagkracht en dit gaat ten koste van je fysieke, mentale en emotionele gezondheid.

Je window of tolerance en je automatische piloot

Ons lichaam is erop gebouwd om binnen bepaalde grenzen om te gaan met stressvolle gebeurtenissen en uitdagingen. In de literatuur worden deze grenzen aangeduid als ‘het raampje van optimale stress’[1]. Is de stress lager of hoger dan de optimale stress, dan ga je op automatische piloot -gecoördineerd door het autonoom zenuwstelsel- ‘buiten je raampje’. Net zoals je je vertering of hartslag niet bewust kan sturen, heb je geen directe vat op je stressniveau.

Binnen je raampje heb je controle over wat je doet met je emoties en impulsen. Je kan focussen, samenwerken, oplossingen zoeken en overzicht houden. Je kan groeien en bijleren. Je lichaam is ontspannen en je nachtrust herstellend.

Toch is het niet altijd rozegeur en manenschijn binnen je raampje, maar je kan wel terugvallen op een basis van veiligheid.

Drie sturingsmechanismen van je automatische piloot (autonome zenuwstelsel)

Zolang we ons veilig voelen ga je op en neer binnen je raamje en zorgt je automatische piloot ervoor dat activatie en herstel afgewisseld worden. De drie sturingsmechanismen die hierbij aan het werk zijn, noemen we de verbindende rem, het gaspedaal en de oerrem.

  • De verbindende rem: De ventrale nervus vagus zorgt ervoor dat je je kan verbinden met anderen en voor elkaar kan zorgen. Als we ons veilig voelen bij anderen, passen onze hartslag en ademhaling zich aan en komen we mee tot rust en herstel. Op die manier helpt deze zenuw ons om binnen ons raampje te blijven.
  • Het gaspedaal: Het sympatisch zenuwstelsel neemt de functie van gaspedaal voor zijn rekening en zorgt er op die manier voor dat je energie krijgt om inspanning te leveren en alert te zijn. Als het gaspedaal wordt ingedrukt, stijg je in je raampje.
  • De oerrem: De dorsale nervus vagus fungeert als rem en zorgt op die manier voor rust, herstel en de basisfuncties zoals de ademhaling, spijsvertering, voortplanting en slaap. Deze zenuw doet ons zakken in ons raampje.

Als de stress niet langer optimaal is, biedt het systeem toch nog drie wegen naar veiligheid.

  • De automatische piloot checkt eerst of de verbindende rem ingezet kan worden. Niet door weg te lopen, te vechten of te vluchten, maar door te verbinden met anderen. De verbondenheid biedt een extra buffer om het hoofd te bieden aan stressvolle gebeurtenissen. Zo kunnen we vertrouwen stellen in anderen, om hulp vragen en samen oplossingen zoeken. Ons brein blijft actief, we kunnen overzicht houden, bijleren en openstaan voor nieuwe ideeën. Als de uitdagingen echter te groot zijn, dan valt de verbindende rem weg en zijn we aangewezen op (de evolutionair oudere systemen) het gaspedaal of de oerrem.
  • Zolang we binnen het raampje blijven, zorgt het gaspedaal ervoor dat je in actie komt. Maar zodra je boven je raampje geraakt, is er geen verbinding meer mogelijk met anderen en zorgt je automatische piloot ervoor dat je handelt vanuit instinct en emotie en niet meer vanuit logica. Je gaat je dan instinctief verdedigen of weglopen.
  • Of we vallen terug op een (evolutionair nog ouder) verdedigingssysteem waarbij je je als een schildpad terugtrekt. Als je onder je raampje zakt, schiet je door in de oerrem en kom je in een soort stand-by-modus. Je raakt afgesloten van alles en iedereen. Er is geen ruimte meer om oplossingen te zoeken, te voelen of te hopen.

Om klaar te staan zodra er gevaar dreigt, scant je automatische piloot continue de signalen van veiligheid en onveiligheid in je omgeving, bij anderen, in je eigen lichaam en vanuit je voorgeschiedenis. Zo wordt ons stresssysteem -ten goede en ten kwade- beïnvloed door onszelf en onze omgeving. Het is dus zaak om je hiervan bewust te zijn en te sturen (keuze maken) waar je impact hebt.

Een pleidooi voor vallen

Een gezond stresssysteem betekent dat je met meer en minder stress kan dealen, je eigen systeem steeds beter leert kennen en op tijd naar je lichaam luistert. Af en toe uit je raampje gaan, hoort erbij. Het is vallen en dan weer opstaan. Ruimte houden – voor jezelf en anderen- om te mogen vallen, is een voorwaarde om veerkracht te ontwikkelen.

In die zin hebben we ruimte te maken voor negativiteit, pijn en ongemak. Iedereen belandt immers wel eens buiten zijn of haar raampje. Je kan niet authentiek zijn zonder ooit negatief te zijn. En die authenticiteit is nodig om verbinding te ervaren en – met behulp van de verbindende rem- de weg terug te vinden naar een hanteerbaar stressniveau.

Waar je niet voor gemaakt bent

Je lichaam is er niet voor gemaakt om langere periodes buiten de veilige zone te vertoeven. Dan raakt de automatische piloot de weg naar veiligheid kwijt. Na periodes van buitensporige stress is er rust en herstel nodig. Volgt dat herstel niet, dan zal je merken dat je raampje kleiner wordt. Je zit al te lang in verhoogde stress, je automatische piloot wordt steeds waakzamer en actiever. Blijf je toch doorgaan, dan bestaat de kans dat je lichaam het uiteindelijk opgeeft en ‘het licht uitgaat’. Dat is wat burn-out genoemd wordt. Hoe verder je in dat traject komt, hoe meer er nodig is om te herstellen.

Toch zijn er mensen die verder ploeteren zonder in burn-out terecht te komen. Ze gaan verder in overlevingsmodus, maar genieten niet meer. Met een ontregelde automatische piloot die overal gevaar ziet, die telkens weer in de verdediging gaat of telkens weer de verbinding met mensen rondom verbreekt. Er wordt net genoeg herstel ingebouwd om verder te gaan, maar daarmee is dan ook alles gezegd. Dat is wat burn-on genoemd wordt.

En dan hebben we het nog niet over bore-out gehad. De oorzaak van bore-out is verveling en onderbelasting, maar de gevolgen zijn gelijkaardig als bij burn-out: je hebt nergens meer energie voor. In actie komen en nieuwe uitdagingen opzoeken is hier van belang.

Stress is ook een groepsproces

Als de omgeving veilig is en anderen op je reageren vanuit rust en positiviteit, dan is de kans groot dat je daarin meegaat en zal je bij uitdagingen geneigd zijn om verbinding met anderen op te zoeken. Het omgekeerde geldt ook: als mensen rondom je uit hun raampje gaan, is de kans groot dat je er ook uitgetrokken wordt.

In die zin is het van belang om stress serieus te nemen, zowel vanuit zorg naar het individu als vanuit zorg voor het team en de organisatie. Als organisatie kan je niet alle stress wegnemen en dat hoeft ook niet. Vaak heb je ook geen impact op de belastende factoren uit de privésfeer van medewerkers. Maar stress herkenbaar en bespreekbaar maken op team- en organisatieniveau zorgt er alvast wel voor dat medewerkers gepaster kunnen omgaan met hun eigen stress en die van collega’s die uit hun raampje gaan.

Pistes om stress aan te pakken in moeilijke tijden

Een dak vervang je niet als het regent. Toch zijn er ook in moeilijke tijden zaken waar je als leidinggevende of HR-professional mee aan de slag kan.

We denken hierbij vooral aan erkenning geven en ondersteuning organiseren.   

Erkenning geven herstelt de verbinding en activeert de verbindende rem. Negativiteit blijft hangen als er geen ruimte voor is. Creëer dus een uitlaatklep voor negativiteit en zorg dat er nadien gezocht kan worden naar oplossingen en mogelijkheden.

Ondersteuning organiseren vraagt in eerste instantie om een goed zicht op de oorzaken van conflict en stress. Dan is het zaak om die oorzaken zo concreet mogelijk aan te pakken, duidelijke afspraken te maken over gewenst gedrag en op te volgen. En ruimte te maken voor onze aangeboren systemen om om te gaan met stress, rekening houdend met de diversiteit van medewerkers.

Pistes voor veerkracht in rustige periodes

In rustige periodes kan je het fundament leggen voor meer uitdagende tijden door het organisatieraam te vergroten.

Zet in op verbondenheid. Als je de veerkracht van medewerkers een boost wil geven, is het zaak om te werken aan verbondenheid op alle niveaus, zodat mensen op elkaar kunnen terugvallen als het moeilijk wordt.

  • Zorg voor een goed evenwicht tussen efficiënte formele contacten en relatiegerichte informele momenten en bovenal een duidelijk onderscheid tussen beide vormen van contact.
  • Zorg voor verbondenheid op organisatieniveau door mensen mee te nemen in de missie en visie. Het kaderen van beslissingen, open communiceren en input vragen aan medewerkers verdient aandacht. Een duidelijke missie en visie zorgt voor duidelijkheid en voorspelbaarheid en brengt op die manier veiligheid.
  • Zorg voor een duidelijke en doordacht beleid qua thuiswerk.

Zet in op mentaal welzijn. Als teams een gemeenschappelijke taal ontwikkelen i.v.m. stress, zijn teamleden beter in staat om elkaar te ondersteunen en ondersteund te worden.

  • Maak afspraken over deconnectie.
  • Zorg ervoor dat mensen op moeilijke momenten gezien en gehoord worden.
  • Baken stille werkruimtes en babbelruimtes af.

Zet in op fysieke gezondheid en vitalitiet. Stressbestendigheid heeft ook een fysieke component en daar waar mensen aangezet en ondersteund worden om gezonde keuzes te maken, deelt de werkgever in de winst. Durf medewerkers betrekken als het over concrete ideeën gaat! Wie ervaarde nog niet de kracht van een teamchallenge?

En last but not least: geef het goede voorbeeld.


[1] Aanrader: Riet breekt niet. Anders omgaan met stress en negativiteit. (Daisy Buttiens & Kirsten O, 2023)